Spektakl „Strajk 1905” w reżyserii Justyny Biernat został zrealizowany przez uczniów i uczennice I Liceum Ogólnokształcącego, dawnego Gimnazjum Humanistycznego w Tomaszowie Mazowieckim. Spektakl był prezentowany otwartej publiczności 7 i 8 marca 2025 roku.
Fundacja Pasaże Pamięci składa podziękowania Dyrektor Liceum Pani Ewie Męcinie za zaufanie oraz powierzenie zadania przygotowania spektaklu.
Scenariusz i reżyseria: dr Justyna Biernat (Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Fundacja Pasaże Pamięci)
Wystąpili: Stefan Batorski jako Ryszard Jurgielewicz, Pola Buczyńska jako Emilia Topas-Bernsztajnowa, Wiktoria Chudzik jako Dziennikarka, Gabriel Dębowski jako Antoni Ronek, Julia Grzejszczyk jako Bronka Baum, Kornelia Kawecka jako Franciszka Blajberg, Hubert Klimczak (głos Gubernatora z off-u), Łukasz Łuczka jako Gustaw Bartke, Mateusz Majka jako Efroim Mortkowicz, Natalia Rutkowska jako Zofia Prusowa, Magdalena Rytych jako Felicja Okuniew, Jędrzej Sipa (głos Dyrektora z off-u), Zuzanna Stępień jako Maria Krygier, Hubert Urbański jako Gubernator, Dawid Wujek jako Woźny Józef Skwarka, Jan Żerek jako Lucjan Szuster
Video: Piotr Modliński
Audio: Emilia Kleszczewska i Radio Fama
Maska wilka: Anna Jędraszczyk
Współpraca scenograficzna: Daria Stępień, Zofia Zielińska
Nagłośnienie: Maksymilian Dumin, Hubert Klimczak, Maksymilian Mazur, Jędrzej Sipa
Wśród wielu młodych ludzi zaangażowanych w strajk szkolny 1905 roku byli uczniowie siedmioklasowego Gimnazjum Humanistycznego w Tomaszowie Mazowieckim. Odbywające się w wielu miejscach zaboru rosyjskiego protesty miały na celu walkę z rusyfikacją, w tym wprowadzenie do szkół języka polskiego. Inicjatorem tomaszowskiego strajku był uczeń IV klasy, szesnastoletni Lucjan Szuster i to on znalazł się w centrum przedstawienia.
Spektakl otworzyła scena spisku – wyświetlona projekcja filmowa prezentowała naradę czworga uczniów z Szusterem na czele, podczas której formułowano postulaty protestujących. Naradę przerwał głos z off-u w języku rosyjskim, Gubernator przypominał o karach ciążących nad wszystkimi protestującymi. Chwilę później uczniowie w popłochu wbiegli na scenę – przedstawienie odbywało się w korytarzu szkoły, zaś nagrania pierwszej sceny na szkolnym strychu.
Wąski korytarz z zabytkową balustradą, pamiętającą czasy strajku 1905 roku, stał się przestrzenią spajającą materialność szkoły z fikcyjnością fabuły. Powstała ona w oparciu o liczne materiały źródłowe – księgi cenzurowe z nazwiskami i ocenami uczniów, zarządzenia piotrkowskiego Gubernatora, doniesienia prasowe z 1905 roku i wreszcie teksty Władysława Reymonta, wybitnego polskiego pisarza i laureata nagrody Nobla w 1924 roku w dziedzinie literatura za powieść „Chłopi”. Kiedy wybuchły strajki na ziemiach polskich, Reymont przebywał w Warszawie i relacjonował wydarzenia tamtych dni. Był już wówczas rozpoznawanym twórcą, autorem słynnej „Ziemi obiecanej” obrazującej rozrastającą się pod koniec XIX wieku niczym monstrum kapitalistyczną Łódź.
Dramaturgia spektaklu koncentrowała się wokół inicjatora strajku Lucjana Szustera. Konieczne jednak było wprowadzenie większej ilości bohaterów, aby zdynamizować akcję oraz zobrazować charakter dawnej szkoły. Autorka scenariusza i spektaklu zdecydowała, że bohaterami będą uczniowie pochodzenia niemieckiego i żydowskiego. Włączenie do fabuły postaci historycznych stało się możliwe dzięki zachowanym szkolnym dziennikom – odnaleźć w nich można imiona i nazwiska, daty i miejsca urodzeń, jak również wyznanie uczniów. Za sprawą materiałów źródłowych możliwe było poszerzenie wiedzy aktorów i aktorek oraz widzów spektaklu. W założonym w 1903 roku Gimnazjum Humanistycznym uczyły się osoby z zamożniejszych tomaszowskich rodzin o różnym pochodzeniu etnicznym. W szkole w okresie międzywojennym, a więc nieco później, uczniowie i uczennice mieli dostęp do nauki religii katolickiej, mojżeszowej i ewangelicko-augsburskiej.
Mimo iż początkowo Gimnazjum było przeznaczone dla chłopców, a więc strajk historycznie wiązał się wyłącznie z uczniami, do spektaklu zostały wprowadzone postaci kobiece. Ten dramaturgiczny zabieg miał służyć pogłębieniu problematyki edukacji początku XX wieku oraz intensywnych przeobrażeń społeczno-politycznych Tomaszowa i wielu innych miast zaboru rosyjskiego. Strajk młodzieży tomaszowskiej zakończył się oczekiwanym sukcesem – wprowadzono język polski jako wykładowy, dyrektorem szkoły został Polak. Niemniej jednak Lucjan Szuster otrzymał tak zwany „wilczy bilet” i musiał opuścić szkołę, dodatkowo szkole odebrano subwencje. Dlatego od 1912 roku, by usprawnić system finansowy, do szkoły zaczęły uczęszczać dziewczęta.
W spektaklu znalazły się trzy bohaterki – jedne z pierwszych uczennic Gimnazjum, które poznaliśmy dzięki zachowanym dziennikom szkolnym: Felicja Okuniew, Maria Krygier, Frania Blajberg. Ich obecność na scenie miała charakter symboliczny, stały się one zapowiedzią nadchodzących zmian i obrazowały marzenia wielu dziewcząt tamtego czasu. Zgodnie z zamysłem autorki spektaklu do gimnazjalnych uczennic dołączyła dziewczyna pochodząca z tomaszowskiej, chasydzkiej rodziny. Był to pomysł służący szerszej prezentacji różnorodnej społeczności Tomaszowa.
Bronka Baum pojawiła się na scenie, śpiewając w jidysz pierwsze wersy piosenki „Dos Kelbl” (Cielak). Utwór ten został napisany przez Szaloma Secunda do spektaklu „Esterka” w reżyserii Arona Cajtlina. Premiera „Esterki” odbyła się w Nowym Jorku w 1940 roku. Słowa otwierające utwór „Na wózku jedzie wprost na sprzedaż/ Cielak z zalęknionym spojrzeniem” oraz całość tekstu o cielęciu przeznaczonym na rzeź można odczytać jako prefigurację zagłady Żydów. W spektaklu oprócz Bronki, która w późniejszym czasie emigrowała do Palestyny, znalazł się także Efroim Mortkowicz – w trakcie trwania strajku miał 13 lat i był uczniem pierwszej klasy. Po ukończeniu Gimnazjum studiował medycynę i został chirurgiem. W czasie okupacji hitlerowskiej przebywał w tomaszowskim getcie, gdzie stanął na czele gettowego szpitala.
Zasiadająca w przedwojennej, zniszczonej i opuszczonej ławce szkolnej aktorka czytała fragmenty dziennika, jaki napisała Bronka Baum (opublikowane przez Joannę Lisek). Ten unikatowy materiał źródłowy pozwolił przybliżyć się do pragnień o edukacji młodej dziewczyny (właściwie mamy zaledwie dwa dzienniki kobiet z polskich rodzin chasydzkich sprzed I wojny światowej – Bronki oraz pochodzącej z Krakowa Sary Szenirer, założycielki sieci szkół Bejs Jakow dla żydowskich dziewcząt). Zapisaną kartkę papieru aktorka uformowała w samolot i rzuciła przed siebie. Tę papierową wiadomość o szkolnych tęsknotach odebrały polskie koleżanki. Cztery uczennice wspólnie wykonały układ choreograficzny ze znaczącymi gestami, odzwierciedlającymi kobiece role społeczne – tulenie w ramionach dzieci, zmywanie podłóg, gotowanie. Ich tańcowi towarzyszyła muzyka „Donna, Donna”, a więc angielska wersja „Dos Kelbl” w wykonaniu Joan Baez z 1960 roku.
Horyzont spektaklu został poszerzony o nagrania filmowe, w których pojawiają się ważni dla historii Tomaszowa bohaterowie, czyli poetka Emilia Topas-Bernsztajnowa oraz działacze Polskiej Partii Socjalistycznej, wspierający strajki młodzieży w 1905 roku. Nagrania miały miejsce w tomaszowskim Muzeum, gdzie młoda aktorka czytała wiersze poetki, zaś potajemne spotkanie młodych z bojownikami PPS odbyło się w opuszczonej fabryce przy ulicy Zgorzelickiej. Zachowane przekazy informują, że działacze PPS podczas strajku wybili szyby w oknach szkoły oraz zamalowali czerwoną farbą obraz cara.
Ten najbardziej spektakularny gest sprzeciwu wobec rusyfikacji został wykorzystany w spektaklu. Na wyświetlonym na projektorze portrecie cara Mikołaja II pojawiły się czerwone plamy farby niczym krew – aktorzy z rozmachem operowali pędzlami i metalowym wiadrem. Z pomocą przyszedł im Woźny, wspinając się po drabinie i kreśląc ostatnie maźnięcia, domknął dzieło protestujących. Pełniący przez wiele lat funkcję Woźnego Józef Skwarka mieszkał na terenie szkoły. Woźny znajdował się na scenie przez cały czas trwania spektaklu – niczym strażnik tego miejsca i obrońca wartości.
Spektakl „Strajk 1905” został zamknięty sceną konfrontacji Lucjana Szustera z Gubernatorem. Pojawiający się w historycznym kostiumie aktor miał na sobie maskę wilka. Wyłaniał się z ciemności wąskiego korytarza, najpierw słychać było sponad pleców widzów jego demoniczny śmiech. Wołał w języku rosyjskim: „Nu pagadi”, czyli „Ja ci pokażę”, odwołując się tym samym do słynnej w krajach bloku wschodniego bajki „Wilk i Zając”, powstałej w moskiewskim studio w 1969 roku. Postać Wilka polującego na Zająca, a więc stworzenie sieci znaków z różnych okresów historycznych miało ukazać agresywną rosyjską politykę i rządzę władzy.
Szuster i Wilk-Gubernator spacerowali wokół siebie wzdłuż niewidzialnego okręgu niczym wrogowie na ubitej ziemi. Każde tupnięcie oprawcy było ciosem zadanym protestującemu – Szuster słaniał się w bólu, obejmując ręką pas, po czym ponownie wstawał. Ostatni, trzeci cios Gubernatora był najmocniejszy. Rozległ się wówczas pogardliwy śmiech Wilka. Szuster z wysiłkiem wstał po raz ostatni, wygrywając tym samym pojedynek. Kiedy jednak przeciwnik i oprawca oddalał się wolnym, żołnierskim krokiem, Lucjan zaczął tracić równowagę. Walka kosztowała go wiele sił – Wilk może być widziany nie tylko jako niebezpieczna, zewnętrzna polityczna siła, ale także jako wewnętrzny sabotażysta, grożący sankcjami za podjęty strajk i stawiający pytanie: czy warto było?
Szuster delikatnie opadał w ramiona kolegów. Z głośników płynęło Op. 34 no. 14 Rachmaninowa, a na wyświetlaczu pojawiały się kolejno zdjęcia wszystkich aktorów i aktorek wraz z opisami postaci, w jakie się wcielili.
Lucjan Szuster po zakończonym strajku przeniósł się do Kielc, gdzie skończył szkołę, a następnie studia w Genewie. Wraz z żoną i trojgiem dzieci mieszkał w Łodzi, gdzie pracował w Ubezpieczalni Społecznej. W trakcie okupacji hitlerowskiej działał w konspiracji, został rozstrzelany w czerwcu 1944 roku.
Efroim Mortkowicz zginął w 1943 roku w trakcie akcji wymierzonej przeciw inteligencji żydowskiej w tak zwanym „małym getcie” w Tomaszowie. Zagłada tomaszowskiego getta miała miejsce na przełomie października i listopada 1942 roku.
Nie są znane losy dwóch pozostałych kolegów z klasy Szustera – Gustawa Bartke i Ryszarda Jurgielewicza. Wiemy, że Jurgielewicz został księgowym, mieszkał w Tomaszowe z żoną i córką, zmarł w 1954 roku.
Podobnie nie znamy w pełni losów uczennic. Jest tylko pewne, że Maria Krygier po ukończeniu Gimnazjum studiowała na Uniwersytecie Warszawskim.
Bronka Baum wyjechała do Palestyny w 1925 roku, gdzie działała na rzecz religijnego feminizmu i edukacji dziewcząt. Tworzyła poezję w języku jidysz.
Bądź pierwszym który skomentuje