Spektakl Fundacji Pasaże Pamięci „Frieda, matka jerzyków” miał premierę 12 września 2026 r. w industrialnych przestrzeniach Tomaszowa Mazowieckiego przy ul. Konstytucji 3 Maja 44. Nad spektaklem pracował zespół ekspercki: Justyna Biernat (scenariusz i reżyseria), Katarzyna Rychlik (przygotowanie wokalne), Anna Jędraszczyk (kostiumografia), Joanna Królikowska (koordynacja i konsultacje teatrologiczne), Paweł Pstrokoński (konsultacje ornitologiczne).
Po premierowym pokazie odbyła się rozmowa z publicznością prowadzona przez dr Joannę Królikowską. Spektakl był prezentowany trzykrotnie i za każdym razem aktorzy śpiewali wraz z publicznością „Dona, Dona”. Widzowie zapoznali się także z krótkim nagraniem prawnuczki Sary i Dawida Bornsteinów oraz wnuczki Poli Bornstein (później Fantl), Helene Ritchie.
Frieda Bornstein zmarła na tyfus w 1943 roku w tzw. „małym getcie”. Jej siostry, Pola i Zocha, po wojnie emigrowały do Nowej Zelandii, gdzie urodziła się i mieszka Helene Ritchie.
W spektaklu, przybliżającym postać tomaszowskiej ornitolożki, Friedy Bornstein (1885-1943) wystąpili: Hanna Biegun, Antonina Celner, Janusz Dziubałtowski, Jowita Henig, Ignacy Koniuszaniec, Olga Janus, Kornelia Kawecka, Mateusz Majka, Urszula Mruszczyk, Julia Pabianek, Paweł Pstrokoński, Monika Stasiak, Marianna Wieczorek, Sandra Wiśniewska, Wiktoria Zygmunt.
Fotorelacja: Jessica Szczepańska
Zza kulis. Fotorelacja: Mateusz Majka
Kiedy w 1885 roku na świat przychodziła Frieda Bornstein, Tomaszów jako miasto był w fazie znacznego rozwoju – nastąpiło ożywienie ruchu budowlanego, główne ulice miasta zyskały twardą nawierzchnię z szerokimi chodnikami, oddano do użytku linię kolejową. Tomaszowski przemysł wełniany w tamtych latach rozkwitał, wśród wielu nowych zakładów pojawiła się tkalnia Dawida Bornsteina, taty Friedy. Tkalnia ta zajmowała się wyrobem tkanin zgrzebnych i sukna, rodzina mieszkała wtedy w śródmieściu.
Frieda była drugim dzieckiem Dawida i Sary. Jako pierwszy urodził się Herman, a po Friedzie kolejno: Pola, Salomon, Maurycy i Zofia. Na przełomie XIX/XX ludność żydowska, do której należeli Bornsteinowie, liczyła 9330 mieszkańców, co stanowiło 46,7% całej populacji Tomaszowa. W 1906 roku Dawid wraz z Abe Śpiewakiem zakupili pofabryczne działki nieopodal Wielkiego Stawu, przy którym usytuowane były najprężniej funkcjonujące fabryki. Działalność rozpoczęła Bornsteinowa Tkalnia wełny i trykotażu, rodzina przeprowadziła się do swojej nowej willi przy ulicy Warszawskiej.
Chwilę po przeprowadzce Frieda opuściła Tomaszów. Kierunkiem jej podróży była Szwajcaria, rozpoczęła studia na Uniwersytecie Berneńskim. Swoją uwagę młoda badaczka poświęciła ptakom, czego dowodem jest jej rozprawa O regeneracji piór oraz o zależności między piórami, a łuskami, opublikowana w 1911 roku w Berlinie. Zanim jednak uzyskała dyplom, na przestrzeni lat mierzyła się z trudnościami zdrowotnymi i z tego względu musiała przerwać swoje szwajcarskie studia. Przez pewien czas kształciła się jako wolna słuchaczka na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego aż do momentu wznowienia studiów w Bernie.
Frieda Bornstein to postać wyjątkowa z wielu powodów. Przede wszystkim jest ona pierwszą, udokumentowaną studentką pochodzącą z Tomaszowa. Studiowała w czasach ograniczonego dostępu do wyższej edukacji, kiedy dla wielu osób z zaboru rosyjskiego jedyną możliwością był wyjazd za granicę. Kobiety studiowały w Bernie od 1870 roku, Frieda na swoje kształcenie otrzymała stypendium raperswilskie. Rozwijała się pod okiem uznanych badaczy: zoologów, genetyków, fizjologów, biologów i ornitologów.
Patroni:
Projekt współfinansowany przez Forum Dialogu.
Projekt „Building a Network of Holocaust Educators in Poland” jest realizowany we współpracy i dzięki wsparciu finansowemu Konsulatu Generalnego USA w Krakowie.
Bądź pierwszym który skomentuje